Dziś obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ochrony Warstwy Ozonowej, który został ustanowiony 19 grudnia 1996 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ na pamiątkę podpisania Protokołu montrealskiego. Celem tego dnia jest przypomnienie, jak ważna jest rola ozonosfery, która pełni funkcję naturalnej bariery chroniącej Ziemię przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Hasło Dnia Ochrony Warstwy Ozonowej w 2026 roku to: „Globalne działania na rzecz chłodniejszej planety”.
Warstwa ozonowa to obszar stratosfery – 15 do 50 kilometrów nad powierzchnią Ziemi, w którym występuje podwyższone stężenie ozonu, ozon O3 jest skoncentrowany. Podstawową funkcją warstwy ozonowej jest pochłanianie i filtrowanie szkodliwego promieniowania ultrafioletowego ze Słońca, zwłaszcza najbardziej energetycznych i szkodliwych rodzajów znanych jako UV-B i UV-C. Nadmierna eskpozycja na promieniowanie ultrafioletowe może mieć negatywny wpływ na zdrowie człowieka, jak i środowisko. U ludzi może prowadzić m.in. do oparzeń słonecznych, raka skóry, zaćmy, czy mutacji genetycznych. Zwiększona ilość promieniowania UV powoduje również znaczne szkody w organizmach lądowych i morskich, jest szkodliwa dla roślin, w tym uprawnych. Proces absorpcji promieniowania przez warstwę ozonową ma zatem kluczowe znaczenie dla ochrony życia na Ziemi, zdrowia człowieka oraz prawidłowego funkcjonowania ekosystemów.
Pod koniec XX wieku naukowcy odkryli, że niektóre substancje chemiczne wytwarzane przez człowieka, w szczególności chlorofluorowęglowodory (freony – CFC), działają jak katalizatory niszczące cząsteczki ozonu i tym samym zubożają warstwę ozonową. Substancje te nazywane SZWO po kilku latach docierają do stratosfery, gdzie promieniowanie ultrafioletowe ze Słońca powoduje powolny ich rozpad i uwalnianie atomów chloru i bromu, które reagują z ozonem, powodując jego niszczenie. Obliczono, że pojedynczy atom chloru może zniszczyć ponad 100 tysięcy cząsteczek ozonu, a bromu blisko 50 razy więcej. Im cieńsza jest warstwa ozonowa, tym więcej szkodliwego promieniowania UV dociera do powierzchni Ziemi. Zaobserwowane przez naukowców po raz pierwszy w 1985 roku zjawisko znacznego spadku stężenia ozonu w stratosferze, występujące głównie nad obszarami polarnymi, zwłaszcza nad Antarktydą zostało nazwane „dziurą ozonową”.
W dniu 16 września 1987 roku przyjęto Protokół montrealski, w którym państwa zobowiązały się podjąć działania mające na celu wyeliminowanie z życia gospodarczego SZWO, zwłaszcza szczególnie szkodliwych freonów i halonów. Polska ratyfikowała Protokół montrealski w 1992 roku. Dzięki współpracy rządów, naukowców i przemysłu skutecznie wycofano z obiegu wiele szkodliwych dla warstwy ozonowej substancji, w tym główny czynnik powodujący jej zubożenie – freony. Dzięki podpisaniu Protokołu stężenie wielu substancji zubożających warstwę ozonową w atmosferze spadło, a warstwa ozonowa powoli się odbudowuje. Prowadzone systematycznie badania wykazały, że obecność w atmosferze SZWO osiągnęła apogeum w roku 2000, a następnie – zaczęła się zmniejszać. Protokół montrealski i działania podjęte przez państwa w następstwie jego podpisania to dowód na to, że skuteczne rozwiązanie problemów środowiskowych wymaga współpracy i wspólnych działań na poziomie globalnym.
Dziesięć lat temu opierając się na dorobku Protokołu montrealskiego państwa przyjęły poprawkę z Kigali, aby zmierzyć się z nowym zagrożeniem: wodorofluorowęglowodorami (HFC) – silnymi gazami cieplarnianymi stosowanymi w urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych. Gazy te wykorzystywane są powszechnie jako zamienniki substancji zubożających warstwę ozonową, ale będąc gazami cieplarnianymi bardzo silnie wpływają na zmiany klimatu. Poprawka nakazuje państwom stopniowe wycofywanie z produkcji i użycia HFC.
Hasło tegorocznego Dnia Ochrony Warstwy Ozonowej podkreśla znaczenie walki ze zmianami klimatycznymi oraz potrzebę pełnego wdrożenia poprawki z Kigali. Zwraca także uwagę na konieczność podejmowania bardziej zdecydowanych działań na rzecz rozwoju nowoczesnych i energooszczędnych technologii, szczególnie w sektorze chłodnictwa i klimatyzacji.
